Annelies overleed op 16 augustus jl na een lange ziekteperiode. Zij schreef dit artikel voor de Nieuwsbrief Special van Stichting Onze Weg – 1992 – 1998. De termen ‘homofilie’ en ‘de homofiele mens’ die zij daarin gebruikt zijn wat gedateerd, maar spreken voor zich.
‘Van scheefgroei naar balans’- was het thema van de Ontmoetingsdag in 1990. De arts Janneke Bogaard (destijds werkzaam bij Jeugd met een Opdracht) zette in een toespraak op verhelderende wijze uiteen hoe in de verschillende stadia van een mensenleven scheefgroei kan ontstaan, en waar de weg naar balans ligt. Voor de ongeveer dertig aanwezigen vormde dit een bemoediging. Daarom hieronder een verkorte weergave van wat zij die dag doorgaf.
Mevrouw Bogaard onderscheidde vijf verschillende stadia in de ontwikkeling van een mens: zijn, doen, ‘de navelstreng’, spiegelen en bevestiging. Hoe kom je in elk van die fasen tot identiteit? Dat was de eerste vraag waar zij op inging.
IDENTITEIT
1.Zijn. Deze fase is de basis. Het is belangrijk dat je als kind beseft dat je er gewoon mag zijn. Je waarde ligt niet in wat je kunt. De moeder speelt in deze fase een belangrijke rol. Mag het kind er van haar zijn? Als de moeder bijvoorbeeld zelf niet of maar ten dele weet dat ze er mag zijn, kan zij dat ook niet aan haar kind doorgeven. Dat berooft het kind van het besef: ‘ik mag er zijn.’ Die boodschap kan de moeder zelfs tijdens de zwangerschap al communiceren.
Het gevolg kan zijn dat, als dit kind eenmaal volwassen is, het niet echt kan genieten van bijvoorbeeld herfstkleuren of muziek. Ook kan hij of zij moeilijk liefde ontvangen, moeilijk dingen aanvoelen. De bevestiging dat je er zijn mag, heb je je hele leven lang nodig, niet alleen als kind. In 1 Johannes 2 staat dat de basis van het christen-zijn ligt in het vergeven-zijn. Die vergeving houdt in dat je er voor God zijn mag zoals je bent.
2.Doen. De fase van het ‘doen’ betekent voor een kind de ontdekking dat het dingen kan. In deze fase speelt de vader een belangrijke rol. Vaak zie je dat mensen bij wie de basis van het ‘er mogen zijn’ ontbreekt, vluchten in het ‘doen.’ Zij kunnen niet tot rust komen en vinden als het ware in het ‘doen’ de basis voor hun zijn.
3-De navelstreng. In de relatie moeder-kind is het figuurlijk doorsnijden van de navelstreng heel belangrijk. Het kind heeft, mede door de zwangerschap, een sterke psychologische band met de moeder. En voor de baby is zijn omgeving één met hem, zo ervaart hij dat. Die band met de moeder moet gefaseerd doorgesneden worden (maar wel al in het eerste levensjaar!), opdat het kind een eigen zelfstandige identiteit kan ontwikkelen. Met name voor de ontwikkeling van diens seksualiteit is dat van belang. Als het kind die kans niet krijgt, ontstaat scheefgroei: het krijgt niet de gelegenheid een eigen identiteit te ontwikkelen.
4.Spiegelen. Het kind spiegelt zich in deze fase met name aan de ouder van de gelijke sekse. Zo ontdekt het wat het inhoudt man of vrouw te zijn. Tegelijkertijd moet het in deze fase ontdekken dat de andere sekse niet bedreigend is.
De vraag of er wezenlijke verschillen zijn tussen man en vrouw, beantwoordde mevrouw Bogaard positief. Man en vrouw zijn beiden geschapen naar het beeld van God, maar ze zijn niet gelijk aan elkaar. Beiden hebben dezelfde aspecten van Gods persoonlijkheid in zich, maar met een verschillende balans. Het ligt dus niet zwart-wit, alsof elke man alleen maar ‘mannelijke’ en elke vrouw alleen maar ‘vrouwelijke’ eigenschappen in zich zou dragen. Je bent pas echt man of vrouw als je zowel mannelijke als vrouwelijke eigenschappen hebt. Toch voeren bij beide seksen bepaalde aspecten de boventoon.
Dat levert het volgende schema op:
MAN: nadruk op doen, initiëren. Denkt analyserend, structurerend. Qua lichaamsbouw is hij bij de geslachtsgemeenschap de initiatief nemende partner.
VROUW: nadruk op zijn; ontvangen. Denkt intuïtief, op zoek naar het zingevende, het scheppen van sfeer. Qua lichaamsbouw is zij de ontvangende partner bij geslachtsgemeenschap.
Vanwege dit verschil wordt God in de Bijbel primair als Vader geschetst: Hij is het bij uitstek die het initiatief neemt naar ons toe. Ieder mens moet leren daarin van Hem te ontvangen. Maar God wil ook ons ontvangen, behoeden. Daarvoor moeten wij dus initiatief naar Hem toe nemen, om Hem daarvoor de kans te geven. Tussen God en mens moet er dus ook een balans zijn tussen geven en ontvangen.
5.Bevestiging. Dit is de puberale fase, waarin je mag ontdekken dat je goed genoeg bent, zoals je bent. In deze fase is vooral de vader van belang.
SCHEEFGROEI
Vervolgens schetste mevrouw Bogaard bij de meeste fasen hoe scheefgroei kan ontstaan.
1.Zijn. Als de scheefgroei hier al begint, komt het kind (of de volwassene later) tot de vraag: Bén ik eigenlijk wel? Als scheefgroei in deze fase leidt tot homofilie, is dit heel moeilijk te genezen. Het maakt de homofiele gevoelens heel krachtig.
Een vrouw zal dan bijvoorbeeld de neiging hebben om een andere vrouw helemaal ‘op te slokken’, op zoek naar haar eigen identiteit. Ze toont een sterke afhankelijkheid van de ander, de neiging tot manipulatie. Als die ander weggaat of de relatie verbroken wordt, stort haar wereld in.
In de psychologie worden de karaktereigenschappen die zo iemand heeft, ‘hysterisch’ genoemd. Dat uit zich niet alleen in de neiging een claim op iemand te leggen, maar kan ook blijken uit de neiging om elke relatie te willen verseksualiseren, het overdreven schermen met emoties, onvolwassenheid in emoties. Zo iemand vindt in zichzelf niet voldoende reden tot bestaan, heeft anderen nodig voor het vinden van zijn of haar identiteit. Als hulpverlener moet je zo iemand vooral ontferming tonen, maar tegelijkertijd oppassen dat hij of zij jou niet ‘opslokt.’
2.Doen. De neiging om in ‘doen’ te vluchten. Zie bij de eerste.
3.De navelstreng. Als bij een jongen die moederband niet doorgesneden wordt en de vader afwezig is of lijkt, zal het voor hem moeilijk zijn om tot zijn identiteit te komen. Hij wordt een ‘moederskindje.’ Bij een meisje ligt dit iets makkelijker: voor haar is het in zo’n situatie minder moeilijk toch haar identiteit te vinden. De zwakke schakel is dan dat het niet haar eigen vrouwelijke identiteit is, maar die van haar moeder. Ze staat niet op eigen benen.
HOMOFILIE
Vervolgens lichtte mevrouw Bogaard specifieker toe hoe en wanneer deze algemene scheefgroei tot homofilie kan leiden. Ze benadrukte dat zij hierbij maar enkele grote lijnen kon schetsen. De verschillende oorzaken die zij aangaf, hoeven niet allemaal bij één persoon voor te komen.
Bij een jongen:
-Als vader ontbreekt en moeder dominant is, identificeert hij zich sterker met moeder dan met vader.
-Als hij seksueel misbruikt is door zijn vader of andere mannen
-Als hij al heel vroeg een traumatische ervaring heeft opgelopen. Zelfs een traumatische geboorte kan hiermee te maken hebben. Hij ontwikkelt zich dan sterker als ‘ontvanger’ en minder als ‘initiatiefnemer.’
-Als er geen vader is, richt zijn verlangen naar bevestiging zich op andere mannen. In onze maatschappij, die zo sterk op seks gericht is, verseksualiseert dit, op zich gezonde, verlangen snel.
-Als de ouders een dochter hadden gewild en dit duidelijk laten blijken.
Bij een meisje:
-Als zij een dominante moeder heeft en een zwakke vader, staat ze haar hele leven onder de dominantie van moeder. Dat reist als het ware mee in haar innerlijk. Je ziet dat zulke vrouwen in hun relaties met andere vrouwen in feite proberen hun moeder tevreden te stellen.
-Als er een koele, afstandelijke moeder is, kent het kind geen tederheid of intimiteit. Dat uit zich in een sterk verlangen naar vrouwen.
-Als mannen voor haar hebben afgedaan, op grond van slechte ervaringen. Bijvoorbeeld incest.
-Als de ouders een zoon gewild hadden. Dit wordt lang niet altijd expliciet door de ouders uitgesproken, maar ze kunnen het wel in bepaalde opmerkingenlaten doorschemeren. Het kind wil dan de ouders tevreden stellen en gaat zich jongensachtig gedragen.
BALANS
Zulke ervaringen kun je als kind goed wegstoppen. Hoe kan dit uiteindelijk weer ‘recht groeien’? Dat was de laatste vraag die mevrouw Bogaard behandelde. Daarbij ging zij met name in op de fase van het ‘zijn.’
Je moet leren te ‘zijn’ in Gods tegenwoordigheid. Dat staat in zekere zin los van Bijbel lezen of stille tijd houden. Het gaat erom dat je Gods aanwezigheid leert ervaren. De homofiele mens is meestal sterk op zichzelf gericht, ‘introspectief.’ Er is geen beter geneesmiddel dan te leren je te richten op God. Alleen bij Hem is het veilig om je pijn onder ogen te zien.
Het probleem hierbij is dat velen een scheef Godsbeeld hebben en zich niet kunnen voorstellen dat het bij Hem veilig is. Als hulpverlener kun je dan het beste zo iemand bidden, namens hem of haar naar God toegaan, en dat niet van de ander zelf verwachten. Wel moet hij of zij proberen open te staan. God kan dan dingen openbaren. Bevrijding kan nodig zijn: dat biedt ruimte om weer verder te gaan.
Een ander probleem: mensen die diep beschadigd zijn op het vlak van ‘zijn’, zijn vaak niet in staat om te willen veranderen of God te willen ervaren.
STAPPEN
Enkele stappen op weg naar balans zijn belangrijk:
-Je zonden belijden.
-Vergeving schenken. Bitterheid en haat houden ons vast in onze gebogen positie tegenover die persoon. Vergeven is van levensbelang, ook al is het heel moeilijk. Je hoeft die vergeving niet altijd tegenover die ander uit te spreken, met name als die, bijvoorbeeld een ouder, zich niet bewust is van de pijn die hij of zij je heeft aangedaan. Vergeving is een proces. Je gevoel kan ‘achter lopen’ bij de eigenlijke daad van vergeving. Als hulpverlener moet je niet overhaasten iemand ertoe te brengen dat hij of zij gaat vergeven: de ander moet eraan toe zijn.
-Het is een weg van gehoorzaamheid, van reinheid.
-Openheid. Durf het aan om je tegenover iemand uit te spreken. Zoek iemand tegenover wie je verantwoording kunt afleggen, aan wie je als het ware vraagt je ‘in de gaten te houden.’ Dit principe geldt overigens in het algemeen, of het probleem nu homofilie is of iets anders.
-Zoek voorbeelden, iemand aan wie je je alsnog kunt spiegelen, iemand van wie je zegt: ‘Zo zou ik graag willen zijn.’ Zo kun je leren wat het betekent man of vrouw te zijn. Je moet ze in het begin als het ware gewoon na-apen, juist daardoor zal je gevoelsmatige beleving ook veranderen. Probeer die persoon regelmatig te zien, in verschillende situaties. Meestal is het het beste als die persoon niet tegelijkertijd je hulpverlener is en niet weet dat je hem of haar tot voorbeeld gekozen hebt.
-Geduld en genade: heb eindeloos veel geduld met jezelf en leer te leven van genade!
Annelies Barth. Op verzoek is deze tekst van haar hand uit de Nieuwsbrief Special van Stichting Onze Weg 1992 – 1998 gedigitaliseerd en geplaatst. Het in memoriam van Annelies vind je onder de volgende link: https://www.onderweg.nu/in-memoriam-annelies-barth/
Foto: omslag van het boek Tegendraads, geschreven door Annelies Barth

